Anatomia
Położenie
Sklepienie czaszki, pod skórą owłosioną i czoła. Brzusiec czołowy leży na czole, brzusiec potyliczny z tyłu głowy. Łączy je płaski czepiec ścięgnisty (rozcięgno naczaszne).
Przyczepy początkowe
Brzusiec czołowy
- Czepiec ścięgnisty
Brzusiec potyliczny
- Boczne 2/3 kresy karkowej najwyższej kości potylicznej
- Wyrostek sutkowaty kości skroniowej
Przyczepy końcowe
Brzusiec czołowy
- Skóra brwi i gładzizny, włókna mięśni okolicy brwi
Brzusiec potyliczny
- Czepiec ścięgnisty
Unerwienie
Brzusiec czołowy: gałęzie skroniowe nerwu twarzowego; brzusiec potyliczny: nerw uszny tylny z nerwu twarzowego (VII)
Unaczynienie
Tętnica nadoczodołowa i nadbloczkowa, tętnica skroniowa powierzchowna, tętnica potyliczna
Funkcja
Czoło i skóra głowy
- Koncentrycznie: unoszenie brwi i marszczenie czoła (brzusiec czołowy); napinanie czepca ścięgnistego do tyłu (brzusiec potyliczny)
- Statycznie: utrzymanie napięcia skóry głowy
Ruch funkcjonalny
- Mimika: zdziwienie, uwaga, zmartwienie
- Szerokie otwieranie oczu i patrzenie w górę
- Unoszenie brwi przy zmęczeniu powiek
Znaczenie kliniczne
Unoszenie brwi to podstawowy test w badaniu nerwu twarzowego. W obwodowym porażeniu nerwu twarzowego (np. porażeniu Bella) pacjent nie unosi brwi i nie marszczy czoła po stronie porażenia. W ośrodkowym porażeniu (np. po udarze) czoło jest zwykle zachowane, bo ta część twarzy ma unerwienie z obu półkul mózgu.
Napięcie mięśnia, zwłaszcza brzuśca potylicznego, wiąże się z napięciowym bólem głowy. Typowe objawy obejmują uczucie ucisku jak „obręcz” wokół głowy, ból czoła lub potylicy oraz tkliwość skóry głowy.
Rozróżnienie porażenia ośrodkowego i obwodowego na podstawie ruchu czoła jest kluczowe, bo nagłe porażenie twarzy z innymi objawami neurologicznymi wymaga pilnej diagnostyki w kierunku udaru. W rehabilitacji porażenia nerwu twarzowego ćwiczy się unoszenie brwi razem z zamykaniem oka przez okrężny oka. Przy bólach głowy ocenia się też mięśnie karku, np. prosty tylny większy głowy, półkolcowy głowy i skroniowy.
Najczęstsze pytania
Dlaczego w udarze czoło się marszczy, a w porażeniu Bella nie?
Górna część twarzy otrzymuje sygnały z obu półkul mózgu, więc przy uszkodzeniu jednej półkuli (udar) czoło nadal się porusza. W porażeniu Bella uszkodzony jest sam nerw twarzowy, więc cała połowa twarzy, łącznie z czołem, jest porażona.
Czy mięsień potyliczno-czołowy może powodować ból głowy?
Może uczestniczyć w napięciowym bólu głowy, dając uczucie ucisku na czole lub z tyłu głowy.
Jaki nerw unerwia mięsień potyliczno-czołowy?
Nerw twarzowy: brzusiec czołowy przez gałęzie skroniowe, a brzusiec potyliczny przez nerw uszny tylny.
Podsumowanie
Mięsień potyliczno-czołowy unosi brwi i marszczy czoło. W praktyce jest kluczowy w odróżnianiu ośrodkowego i obwodowego porażenia nerwu twarzowego oraz ma znaczenie w napięciowym bólu głowy.