Anatomia
Położenie
Warstwa powierzchowna karku i górnej części grzbietu. Rozciąga się od kości potylicznej do dolnych kręgów piersiowych i bocznie do obręczy barkowej. Oba mięśnie razem mają kształt rombu. Przykrywają m.in. mięśnie równoległoboczne, dźwigacz łopatki i górną część prostownika grzbietu.
Przyczepy początkowe
Część zstępująca
- Kresa karkowa górna i guzowatość potyliczna zewnętrzna
- Więzadło karkowe
Część poprzeczna
- Wyrostki kolczyste C7–Th3
Część wstępująca
- Wyrostki kolczyste Th4–Th12 i więzadła nadkolcowe
Przyczepy końcowe
Część zstępująca
- Boczna 1/3 obojczyka
Część poprzeczna
- Wyrostek barkowy i grzebień łopatki
Część wstępująca
- Przyśrodkowy koniec grzebienia łopatki
Unerwienie
Nerw dodatkowy (XI), włókna z gałęzi splotu szyjnego (C3–C4)
Unaczynienie
Tętnica poprzeczna szyi, tętnica potyliczna, gałęzie tętnic międzyżebrowych tylnych
Funkcja
Łopatka
- Koncentrycznie: unoszenie (część zstępująca), przywodzenie (część poprzeczna), obniżanie (część wstępująca) oraz rotacja górna łopatki (część zstępująca i wstępująca, wspólnie z mięśniem zębatym przednim)
- Ekscentrycznie: kontrola opuszczania barków i odwodzenia łopatki
- Statycznie: utrzymanie obręczy barkowej i przeciwdziałanie opadaniu barku pod ciężarem
Odcinek szyjny i głowa
- Obustronnie: wyprost głowy i szyi
- Jednostronnie: zgięcie boczne szyi w tę samą stronę i rotacja głowy w stronę przeciwną
Ruch funkcjonalny
- Unoszenie ręki powyżej 90° (rotacja górna łopatki)
- Noszenie ciężarów w rękach i na barkach
- Utrzymanie pozycji głowy i barków przy pracy siedzącej
Znaczenie kliniczne
Mięsień czworoboczny często zaburza mechanikę barku i szyi. Typowy jest wzorzec nadaktywnej części zstępującej przy osłabionej części wstępującej i poprzecznej, prowadzący do dyskinezy łopatki (Scapular Dyskinesis). Częste są też punkty spustowe z bólem rzutowanym do karku, potylicy i skroni oraz zespół górnej skrzyżowanej postawy (Upper Crossed Syndrome).
Typowe objawy obejmują ból i napięcie karku, bóle głowy typu napięciowego, unoszenie barku podczas ruchów ręki i szybkie męczenie się przy pracy z rękami w górze.
Uszkodzenie nerwu dodatkowego, najczęściej jatrogenne przy zabiegach w trójkącie bocznym szyi, powoduje opadanie barku, boczne odstawanie łopatki i ograniczenie odwodzenia powyżej 90°. Przy osłabieniu mięśnia rytm łopatkowo-ramienny ulega zaburzeniu. Sprzyja to konfliktowi podbarkowemu i przeciążeniom stożka rotatorów.
Podsumowanie
Mięsień czworoboczny łączy głowę i kręgosłup z obręczą barkową. Trzy części działają na łopatkę w różnych kierunkach i umożliwiają pełne unoszenie ręki. Dolegliwości tego mięśnia zwykle wynikają z braku równowagi między jego częściami, dlatego jest kluczowy w terapii bólu karku i barku.