Anatomia
Położenie
Głęboka warstwa okolicy pośladkowej, pod mięśniem pośladkowym wielkim. Wychodzi z miednicy przez otwór kulszowy większy i dzieli go na otwór nadgruszkowaty i podgruszkowaty. Przez otwór podgruszkowaty zwykle przechodzi nerw kulszowy, ale u części osób nerw lub jego gałąź przebija mięsień.
Przyczep początkowy
- Przednia (miedniczna) powierzchnia kości krzyżowej na wysokości S2–S4
- Brzeg wcięcia kulszowego większego
- Więzadło krzyżowo-guzowe
Przyczep końcowy
- Szczyt krętarza większego kości udowej
Unerwienie
Nerw mięśnia gruszkowatego, gałęzie splotu krzyżowego (S1–S2)
Unaczynienie
Tętnica pośladkowa górna i dolna, tętnica sromowa wewnętrzna
Funkcja
Staw biodrowy
- Koncentrycznie: rotacja zewnętrzna uda przy wyprostowanym biodrze; przy dużym zgięciu biodra odwodzi udo i zmienia kierunek działania rotacyjnego
- Ekscentrycznie: kontrola rotacji wewnętrznej i przywodzenia uda podczas chodu i biegu
- Statycznie: stabilizacja głowy kości udowej w panewce, razem z pozostałymi rotatorami zewnętrznymi
Ruch funkcjonalny
- Faza podporu w chodzie i biegu
- Zmiana kierunku ruchu, obroty na jednej nodze
- Wysiadanie z samochodu i siadanie po turecku
Znaczenie kliniczne
Mięsień gruszkowaty kojarzy się przede wszystkim z zespołem mięśnia gruszkowatego (Piriformis Syndrome): bólem pośladka, często promieniującym do tylnej części uda, przypisywanym podrażnieniu nerwu kulszowego. To diagnoza stawiana po wykluczeniu innych przyczyn, przede wszystkim radikulopatii L5–S1, dysfunkcji stawu krzyżowo-biodrowego i patologii stawu biodrowego.
Typowe objawy obejmują ból pośladka nasilany długim siedzeniem, tkliwość w rzucie mięśnia i ból przy rozciąganiu (zgięcie, przywiedzenie i rotacja wewnętrzna biodra), np. w teście FAIR.
Warianty przebiegu nerwu kulszowego względem mięśnia tłumaczą, dlaczego u części osób napięcie mięśnia daje objawy neurologiczne. W badaniu ważne jest, czy objawy schodzą poniżej kolana, czy towarzyszą im zaburzenia czucia lub osłabienie, bo to bardziej wskazuje na źródło korzeniowe.
Podsumowanie
Mięsień gruszkowaty to niewielki, ale ważny rotator zewnętrzny i stabilizator biodra. Ze względu na bliskość nerwu kulszowego jest częstym podejrzanym przy bólu pośladka promieniującym do nogi. Zanim jednak uzna się go za przyczynę, trzeba wykluczyć kręgosłup, staw krzyżowo-biodrowy i biodro.